Audiofiel 1: Peter Gabriel’s “So”

Dit is de eerste aflevering in een reeks vergelijkende audiofiele luistertests van klassieke albums.


On top: So SACD 2003 / 4 different versions of the original 1986 master, including German picture disc pressing, Holland black print pressing & UK blue print pressing
To the left: SACD 2003 / to the right: 1986 UK blue print pressing
2002 Classic Records Quiex 200 grams vinyl remaster & 2016 Real World/Caroline half-speed vinyl remaster
2012 cd remaster (3cd box set including Live in Athens set)

Voor deze uiteenzetting over de in geluidstechnisch opzicht beste So luisterde ik naar de volgende versies van de plaat:

De oorspronkelijke compact disc uit 1986. Ik heb deze editie in 4 verschillende versies: een Nederlandse, Britse en een Duitse ‘first pressing’, plus nog——don’t ask——een late Argentijnse persing. De verschillen tussen deze versies zijn louter uiterlijk, te zien aan het bandje op de spine van de jewelbox: de Hollandse persing (mijn eerste aanschaf, direct bij release) heeft een rood bandje, de Duitse een cyclaamroze, de Britse een blauwe. De print op de Hollandse disc is zwart op zilver, op de Duitse betreft het een picture disc, en de print op de Britse disc is blauw op zilver (uniek aan de Britse versie). Het betreft in alle gevallen dezelfde oorspronkelijke master. De Nederlandse disc is in Nederland geperst (fabrikant niet aangegeven op disc), de Duitse door DADC (Sony) in Oostenrijk, en de Britse door het Britse Nimbus. Geluidstechnisch zit er geen verschil tussen deze versies, omdat voor alle versies dezelfde master is gebruikt (zuiver optisch verkies ik altijd een Nimbus persing).

De Classic Records 200 grams Quiex vinyl remaster. Deze remaster kwam in 2002 op de markt als de vinyl-counterpart van de remastered cd (zie beneden). Hij werd in Amerika uitgebracht door de audiofiele platenmij Classic Records onder licentie van Gabriels eigen Real Word Records.

De 2003 SACD remaster. Als onderdeel van de remaster-campagne van Peter Gabriels back catalogue werd in 2003 zowel een compact disc als een Super Audio cd (oftewel SACD) op de markt gebracht. De normale compact disc heb ik niet, wel de SACD (die, omdat het een hybrid SACD is, overigens ook een down-converted cd-laag bevat). Het is de SACD-DSD-laag van de disc die ik voor deze luistertest heb beluisterd.

De 2012 cd remaster. De compact disc remaster uit 2012 bevindt zich in een 3xcd-boxje, tezamen met de Live in Athens opnames, verspreid over twee discs (die opnames zijn overigens zeer goed, mn. de live-registratie van de Gabriel-classic “Shock the Monkey”, maar dat terzijde). Er is ook een single-cd editie van deze remaster, alsook een super-deluxe versie (met allerhande extras).

De 2016 half-speed vinyl remaster. De vinyl remasters van Peter Gabriels back catalogue uit 2016 zijn zeer de moeite waard. Ik heb er vier: 1, 2, 3 en So in deze serie vinyl-remasters. Alle klinken puik. Er zijn twee versies: 33 1/3 en 45 toeren. Ik draaide de 33 1/3 toeren-versie van So.


Apparatuur:

  • SONY SACD XA5400ES (SACD-speler)
  • Marantz SA-KI Ruby (SACD-speler)
  • Audio Analogue Puccini Settanta rev 2.0 Integr. Amp
  • Opera Seconda loudspeakers MK I
  • Nordost Blue Heaven Interconnects
  • Nordost Flat cables
  • Nottingham Analogue Ace Spacedeck Turntable + Ace Space Tonearm
  • Ortofon 2M Black MM

1986 compact disc

De oorspronkelijke compact disc van So uit 1986 klonk altijd al erg goed. Gabriel was en is een perfectionist, niet alleen wat de muziek betreft, maar ook de sound van zijn platen. Hij was een vroege voorstander, net als Joe Jackson, van het nieuwste in technologie om muziek te maken en op te nemen. Hij had als eerste de beschikking, al in 1980, over de toen nog peperdure Fairlight CMI (luister naar zijn album 3). Gabriels vierde studioplaat uit 1982 (4 of, in de VS, Security genaamd) is een volledig digitaal opgenomen plaat, ofschoon natuurlijk pas het jaar daarop de compact disc commercieel werd geïntroduceerd——4/Security kwam in 1984 op cd uit, ik kocht toen zelf de US Geffen import, en heb die nog steeds in bezit. Een zowel in artistiek als geluidstechnisch opzicht prachtwerk (ook de 2003 SACD-versie van 4 klinkt puik).

Terug naar So: Gabriel ging na 4 terug naar analoge opname, vooral ook omdat hij de analoge sound van akoestische drums weer wilde laten horen, maar omdat het mixing proces een complexe was——Gabriel mixte stukken muziek al tijdens het opnameproces, waardoor er mix-op-mix ontstond, en er geen gebruikelijk onderscheid tussen opname en mixingfase was——is So uiteindelijk niet een volledig analoge plaat geworden. De verschillende analoge tapes en demos werden namelijk overgezet op een Mitsubishi 32-track digital machine waarin verder geedit kon worden. Uiteindelijk werd een samenstelling van analoge tapes en de digitale tape op de master tape gemixt die vervolgens is gebruikt voor de cd en lp. Achterop de oude cd staat de toen gebruikelijke 3-letter SPARS code AAD, maar dat is dus misleidend. So was noch zuiver analoog noch zuiver digitaal opgenomen of gemixt.

Hoe dit ook zij, So klinkt als een klok, althans op de originele cd uit 1986. De hi-hats van Stewart Copeland aan het begin van opener “Red Rain” bezorgen me nog steeds kippevel. “Red Rain” is sowieso een van de beste tracks op het album. “Sledgehammer” is natuurlijk heel goed, maar door overplay op radio en tv heeft het iets van zijn glans verloren. Dat geldt al helemaal voor “Don’t Give Up”, het duet met Kate Bush. Zeker geen slecht nummer, maar het is nooit mijn favoriet geweest. Mijn fave tracks waren (en zijn nog altijd), behalve “Red Rain”, de meer experimentele “This is the Picture” (met Laurie Anderson op vocalen), “Mercy Street” en “We Do What We’re Told/Milgram’s 37”. De instrumentatie, vooral de drums van Jerry Marotta, Manu Katché en Stewart Copeland, is fantastisch.

Er wordt gezegd dat het album wordt gekenmerkt door een typische 80s “sheen”, waardoor het misschien voor hedendaagse oren net even te scherp kan klinken. Dit komt o.a. tot uitdrukking in Gabriels vocalen (enige “essyness”/sibilance is te ontwaren). Dat is op latere masters voor een groot gedeelte weggewerkt. Ik vind het niet problematisch.


2012 cd remaster

Vergeleken met de oorspronkelijke compact disc uit 1986 ligt de 2012 remaster op cd een stuk minder aangenaam in het gehoor. Enerzijds zijn bepaalde details aangescherpt (te veel, in mijn optiek) en is er flink meer bas, anderzijds——en dit is de gesel van de hedendaagse muziek——is de cd volledig dood ge-“limit”: het dynamisch bereik is dusdanig ingekort dat vermoeiing van het gehoor vrij snel inzet; je hoort een ringing sound alsof de muziek in een bad van echo is gedompeld. Je kunt bij deze cd niet eens flink het volume opendraaien, altijd een teken dat je met een loud mastering van doen hebt.

Als we de waveforms van een aantal tracks van de 2012 cd (groen) vergelijken met die van de originele 1986 cd (blauw), dan is het snel duidelijk dat die remaster behoorlijk compressed is, met flinke clipping. (bron: Audiophile Style)

Waveform - 1986 vs 2012CD.gif

De 2012 remastered cd is derhalve geen optie. Mijden is mijn advies. (De hi-res download die bij de superdeluxe-editie van de 2012 remaster zat, schijnt stukken beter te zijn, maar ik doe geen digital files, dus ik kan er niets over zeggen.)

Er bestaat nog een cd-remaster uit 2003. Die ken ik niet, althans niet als losse cd (zie hieronder). Ik heb die 2012 remaster eigenlijk ook puur gekocht voor de Live in Athens opnames. Wat reguliere compact disc betreft, grijp ik altijd terug op mijn originele 1986-uitgave.


SACD

Voor de eerste remaster-series van Gabriels backcatalogue (in 2002/3), die door Tony Cousins is gedaan, verzocht Gabriel meer bottom end en midrange toe te passen, maar gek genoeg vroeg hij ook om meer compressie. Als we naar de waveforms (zie onder deze alinea) kijken, blijkt die extra compressie best wel mee te vallen. Het dynamisch bereik van de remaster (donkergrijs) is nog intact, ook al is het duidelijk dat er meer loudness is dan op het origineel (blauw). De facto, bij beluistering, merk je daar niet echt veel van. De 2002 remaster is gewoon een goede remaster en kent meer detail dan de originele master (meer transients bij de percussie vooral, diepere soundstage).

Dat geldt zeker voor de SACD-versie. De remastering voor de SACD was gedaan in DSD op de vroege DSD-converter Sonoma (later ook op een SADiE digital editing system), dat impliceert dus dat het signaal van de master tapes vrijwel 1 op 1 digitaal overgezet is (DSD staat voor Direct Stream Digital, dat zoveel mogelijk de analoge waveform nabootst, in tegenstelling tot de PCM-codering die gebruikelijk is voor reguliere compact discs, alsook Blu-Rays en DVD-audio). Het DSD-signaal blijft behouden voor de SACD, maar moet worden gedownconverteerd naar 16 bit/44.1kHz voor cd, omdat dat de destijds vastgestelde redbookstandaard voor cd is (mijn bovenstaande oordeel over de 2002 cd remaster is gebaseerd op deze downconverted laag van de SACD).

De 2002 SACD (in zijn DSD-modus) is by far de beste digitale fysieke release van So, ook al zou ik mijn originele 1986 compact disc niet willen inruilen, omdat die extra bottom end en midrange voor een iets ander geluid zorgen dan op de originele compact disc, die, zoals al gezegd, volgens sommigen wellicht wat schel overkomt——persoonlijk houd ik wel van die cleane sound van veel 80s cds. Voor de SACD heb je natuurlijk wel een dedicated SACD-speler nodig (sommige hedendaagse Blu-ray spelers spelen ook SACDs af).

Waveform - 1986 vs 2002.gif
Waveforms voor “Red Rain,” “Sledgehammer” en “Don’t Give Up” van de ‘86 CD (blauw) en ‘02 remaster (donkergrijs). (bron: Audiophile Style)

2016 vinyl remaster vs 2002 Classic Records vinyl remaster

In 2016 verschenen nieuwe vinyl remasters van Gabriels platen, die volgens de half-speed mastering waren gesneden, door Matt Colton van Alchemy Mastering. De mastering was gebaseerd op de 2002 master die Tony Cousins van Metropolis deed voor de volledige 2002 reissue-serie. De 2002 vinyl remaster is derhalve ook gebaseerd op de Tony Cousins remaster. Die 2002 vinyl remaster is overigens de enige So-versie die in een gatefold verscheen (met een die-cut in de sleeve waarin de LP zit).

Er zit weinig verschil tussen de 2002 en 2016 vinyl remasters, ook omdat ze beide gebaseerd zijn op de Cousins master. Een verschil is dat de 2002 Classic Records een ongebruikelijke 200-grams plaat is. Redelijk hefty dus. Het is een zeer goede uiterst vlakke persing (van het gerenommeerde Amerikaanse RTI, dat naast Pallas de beste kwaliteit vinyl ter wereld levert), en zoals gebruikelijk voor Classic Records heeft het vinyl een bredere outer edge (zeer prettig als je, zoals ik, handmatig de naald moet laten dalen). De cut is gedaan door niemand minder dan Bernie Grundman (BG in de matrix area), maar op sommige momenten is er toch een lichte overdaad aan sibilance (wat op vinyl sowieso sneller een probleem is dan bij digitaal) en enige distortion waar te nemen; maar dat kan aan mijn specifieke exemplaar liggen, dat ik vaak gedraaid heb; ik heb nog een mint extra liggen. Overall is dit (de 2002 vinyl dus) een extreem goede vinyl-editie.

Ik kan helaas geen vergelijking maken met het origineel (vinyl). Ik kan me herinneren dat een vriend van me de plaat kocht toen ie uitkwam 35 jaar geleden, die we vervolgens ook meermaals beluisterd hebben, maar ik heb geen herinneringen aan hoe die klonk. Ik was zelf vrijwel direct aan de cd: als de keuze toen bestond, koos ik vrijwel altijd voor de cd en niet de lp. Klinkt wellicht vreemd voor jongere lui, maar er bestaat een cd-minnende generatie.

Maar de 2016 vinyl remaster (gewoon 180 grams, wel een halfspeed master) doet in weinig opzicht onder voor de eerdere remaster van 2002, qua balans en consistentie in de kwaliteit (minimale surface noise, en geen plotselinge pops). De sound is direct en heeft veel oomph, met prachtig gedetailleerde soundstage. De kwaliteit van het vinyl is iets minder dan die van Classic Records: minder vlak, maar bepaald niet overdadig “wellig”, zoals je vaak tegenkomt bij het vinyl van vandaag de dag.


FAZIT

De SACD en de Classic Record vinyl reissue zijn inmiddels onbetaalbaar tweedehands, en de 2003 cd-remaster is vervangen door die van 2012; originele 1986 cds zijn tweedehands met wat zoeken nog wel te vinden, maar een goede copy van een originele vinyl-uitgave gaat lastig worden. Aangezien alleen nog de cd-remaster van 2012 en de 2016 vinyl-remaster nieuw verkrijgbaar zijn, en de cd-remaster van 2012 niet echt een audiofiele topper is (loudness), blijft de 2016 vinyl-remaster over als de aan te bevelen versie van So. En je kunt echt slechter treffen: deze editie is een uiterst fijne remaster van een klassieke plaat. En bovendien betaalbaar (voor minder dan €20 verkrijgbaar bij het Duitse JPC). Schaf ‘m aan voordat het te laat is.

✒︎